Bu hafta, kendimize sormaktan en çok korktuğumuz, vicdanımızın konforlu uykusunu kaçıracak o uğursuz soruyla baş başayız: İnsan gerçekten "iyi" bir varlık mıdır, yoksa sadece yakalanma korkusu olan birer "potansiyel suçlu" muyuz? Sokakta yürürken, iş yerinde kahvenizi içerken ya da akşam ailenizle yemek yerken etrafınıza bir bakın. Gördüğünüz o "temiz" yüzler, gerçekten iyi oldukları için mi kanuna, ahlaka ve nizama uyuyorlar? Yoksa sadece henüz o ince medeniyet verniğini çatlatacak kadar sert bir rüzgarla karşılaşmadıkları için mi "iyi" kalabiliyorlar?

Bizler, kötülüğü hep "başkalarına", canavarlara, seri katillere ya da o meşhur "kötü adamlara" atfetmeyi severiz. Bu bizi rahatlatır. Oysa tarih ve psikoloji (Milgram’dan Zimbardo’ya kadar) bize çok daha korkunç bir gerçeği fısıldıyor: Kötülük, uygun şartlar altında herkesin giyebileceği bir üniformadır.

Bugün "Ben asla yapmam" dediğiniz her şeyi; aç kaldığınızda, mutlak güce ulaştığınızda ya da kalabalığın içinde anonimleştiğinizde yapıp yapmayacağınızın garantisini kim verebilir? Belki de "iyi insan" dediğimiz kişi, sadece henüz doğru teklifi almamış, doğru baskıya maruz kalmamış veya doğru karanlık köşeye sıkışmamış kimseden başkası değildir.

Hatırlayın; "Ahlak toplumun maskesidir" demiştik. Bu maske, ancak bir otorite, bir kural ya da bir "ayıplanma" korkusu olduğunda yüzde durur. Dijital dünyadaki linç kültürüne bakın. Neden insanlar sosyal medyada bu kadar vahşileşebiliyor? Çünkü orada "yakalanma" riski düşük, "ceza" uzak. İnsan, denetimin bittiği yerde gerçek doğasına, yani o ilkel ve çiğ bencilliğine geri döner.

Dışarıda elinde tespih, dilinde dua ile "en ahlaklı benim" diye gezenlerin; kimsenin görmediği o kuytu köşelerde nasıl birer canavara dönüştüğünü gördüğümüzde şaşırıyoruz. Şaşırmayın. Onlar sadece şartların "uygun" olduğunu düşündüler ve maskeyi indirdiler.

"Eğitim bir kölelik fabrikasıdır" diye boşuna yazmadık. O fabrika bize iyi olmayı değil, itaat etmeyi öğretiyor. İtaat eden insan ise, sorumluluğu otoriteye atar ve her türlü kötülüğü "sadece görevimi yapıyorum" diyerek gerçekleştirir.

Şimdi kendinize dürüst olun: Sevmediğiniz o başarılı kadını yok etmek için elinize mutlak bir güç ve "asla yakalanmama" garantisi verilse, gerçekten o "nezaket" maskenizi korur muydunuz? Yoksa içinizdeki o hasetli, o yıkıcı canavarı serbest mi bırakırdınız? Kendi yetersizliklerimizi "mağduriyet" arkasına saklayıp başkasına saldırmak için pusuda bekleyen bizler, gerçekten "iyi" miyiz?

Gerçekten kötü insanlar elbette var, ama asıl tehlike onlar değil. Asıl tehlike; kendini "iyi" zanneden ve içindeki canavarı tanımayan, sadece uygun şartların oluşmasını bekleyen "sıradan" insanlardır. Kötülük, dışarıda bir yerde değil; her birimizin içinde, doğru anahtarı bekleyen bir kilitli kapının ardında duruyor.

Aydınlanma, "ben iyiyim" yalanına sığınmak değil, "ne kadar kötü olabileceğinle" yüzleşmektir. Eğer içinizdeki o karanlık potansiyeli görmezden gelirseniz, şartlar olgunlaştığında o canavara ilk teslim olan siz olursunuz.

Bugün iyiyseniz, kendinizle gurur duymadan önce kendinize şunu sorun: Gerçekten iyi miyim, yoksa sadece henüz test edilmedim mi?